Tiêu đề bài viết xin tạm dùng những từ tiếng Anh. Chẳng phải muốn khoe hay ngoại ngữ, vì thực chất vốn ngoại ngữ chẳng bao nhiêu. Nói như những người thầy từng dạy thì rằng: cái thằng một chữ tiếng Anh bẻ đôi cũng chẳng biết. Dùng từ tiếng Anh để làm tiêu đề bài viết, vì có một cuộc tranh luận khá thú vị với học trò về hai từ này.
Một danh từ chỉ sự dối trá, một động từ hàm chứa nghĩa tin tưởng. Có vấn đề gì với hai từ này? Quả thực, khi học trò chỉ ra trong từ “believe” có chứa từ “lie”, và cắt nghĩa rằng: có sự dối trá trong lòng tin. Ta nghe câu ấy xong, chợt thấy chấn động trong lòng. Không phải chấn động vì cái phát hiện kỳ khôi kia của học trò, nhưng chấn động về cái cắt nghĩa mang tính chất thời sự, mà ta chưa bao giờ nghĩ đến. Có thực sự là niềm tin luôn ẩn chứa sự dối trá?
Trước khi lạm bàn vấn đề này, xin thắp nén hương lòng lên các vị tiền bối đã phát minh ra Anh ngữ, vì không biết các vị có hàm ý gì chăng? Kẻ hậu bối chỉ viết đôi dòng theo cuộc tranh luận và theo những suy nghĩ trong lòng, tuyệt không dám bàn về ý nghĩa của hai từ này.
Trên mặt cấu tạo ngôn ngữ, rõ ràng “believe” có chứa “lie”. Hay có thể nói, để tạo nên từ “believe” hoàn chỉnh cần có sự tham gia của “lie”. Vậy có đúng là lòng tin đang bao hàm sự dối trá chăng?
Xét trên phương diện cuộc sống bình dị, thì đôi khi, lòng tin của ta dường như cũng chứa một phần nào đó sự dối trá. Và phần dối trá ấy, có thể hiểu theo hai cách sau:
Thứ nhất: dối trá trong chính bản thân ta.
Để tin một ai đó, có lẽ rất khó khăn, nhất là trong cuộc sống mà con người luôn tạo ra cho mình những vỏ bọc được cho là an toàn. Chính vỏ bọc ấy khiến ta nhìn nhận lầm lẫn về con người xung quanh. Có những nhầm lẫn vô hại, nhưng cũng không thiếu những nhầm lẫn gây hậu quả nghiêm trọng. Trước thực trạng ấy, ta cũng phải mang trong mình một vũ khí đề phòng. Và chọn lựa hiển nhiên, đó là thứ vũ khí dối trá. Ta dối trá ngay trong cả niềm tin với một ai đó, có thể là bạn bè, người thân, hay những người quen biết. Vũ khí ấy, chắc chắn là một phản vệ tự nhiên, nhưng phản vệ ấy, liệu có phải là giải pháp tốt? Sâu xa hơn, xin nói đến lòng tin trên bình diện nhân đức đối thần - Lòng tin vào Thiên Chúa. Ta có thực sự phải là kẻ tin hay không? Câu hỏi tưởng chừng đơn giản, nhưng lại không đơn giản chút nào, nhất là khi ta chiêm niệm cách nghiêm túc về nó. Quả thực, ta vẫn thường hay nói đến đức tin, thường hay tuyên xưng rằng ta tin. Thậm chí ta tin rằng ta luôn luôn tin. Nhưng xem ra, cái sự tin ấy, cái lòng tin ấy, có lẽ nó chỉ xuất hiện trên môi miệng chúng ta và trên vành tai của người nghe mà thôi, chưa thực sự là chính cuộc sống của chúng ta. Chúng ta bảo rằng chúng ta tin, nhưng cuộc sống mà ta đang sống, chẳng nói lên điều gì nhiều sự tin tưởng vào Đấng Sáng Tạo. Đôi khi lời nói còn không đi với việc làm. Ta làm những điều mà khiến người khác nhìn vào không thể tin được là ta có niềm tin vào Thiên Chúa. Vậy đó có phải là niềm tin ẩn chứa sự dối trá chăng?
Thứ hai: dối trá trong những người xung quanh
Niềm tin sẽ là mơ hồ, nếu không có những trải nghiệm. Cuộc sống nhìn ở một góc độ nào đó, nó được cấu thành từ những mối tương quan giữa con người với nhau và với Thiên Chúa. Trong mối tương quan giữa người với người. Hay nói rõ hơn trong phạm vi bài viết, là mối tương quan giữa những người xung quanh với ta. Trong mối tương quan ấy, để làm việc với nhau, kết nối với nhau, người ta cần một ít tin tưởng. Tin tưởng nhiều thì tương quan mật thiết, tin tưởng ít hơn thì tương quan có vẻ mờ nhạt. Và như quan điểm thứ nhất vừa nêu, chính ta đang tạo cho mình một vỏ bọc, thì những người xung quanh, cũng phải tìm cho mình một vũ khí để tự vệ. Lòng tin của mọi người xung quanh đối với ta qua lăng kính của thứ vũ khí kia, có lẽ không phải là trọn vẹn vì rất cần một sự dối trá nhất định để hộ thân. Không ai muốn trao gởi một niềm tin tuyệt đối vào một ai, hay vào bất cứ một điều gì cả.
Từ hai quan điểm ấy, xem ra niềm tin là thứ lý thuyết quá xa vời, nếu không muốn nói là viển vông. Vậy tại sao nó vẫn tồn tại, ít là trên mặt ngôn ngữ?
Quay trở lại với sự so sánh về mặt cấu thành từ “believe”. Cấu trúc nên từ ấy, cần 07 âm sắp xếp lại với nhau, trong đó chỉ có 03 âm hàm chỉ “lie” – sự dối trá. “Tương quan về số lượng” thì ta thấy “lie” không thể đủ sức đánh đổ “believe”. Nhưng “believe” rõ ràng vẫn không thể triệt tiêu “lie”, nó cần có “lie” để tồn tại. Và chính vì sự tồn tại cộng sinh ấy, cho ta một suy nghĩ: từ “lie” vẫn sống, nhưng nó đã sống một cuộc sống khác - cuộc sống của “believe”, nó không còn sống cho riêng bản thân nó nữa. Và “believe” có vẻ đang cưu mang “lie”, nó biến đổi “lie” trở nên một ý nghĩa khác, tích cực hơn.
Từ suy nghĩ ấy, chợt nhớ đến câu nói bất hủ của Thánh Phaolo: ”Không còn là tôi sống nữa, nhưng là chính Chúa Kitô sống trong tôi” (Gl 2,20). Vâng! Con người là “lie”, là dối trá, là yếu hèn, là mỏng dòn. Con người ấy phải chết đi, để dễ dàng hòa nhập với cuộc sống mới, cuộc sống thánh thiện, cuộc sống ý nghĩa và tích cực. Ở nơi cuộc sống ấy, chính Thiên Chúa sẽ sống, sẽ hành động. Ta quay trở về với căn tính nguyên thủy của ta, là người cộng tác trong công trình của Ngài. Và chính nhờ có Thần Khí mà ta được ơn tin tưởng. Thần Khí sẽ cho ta một sự tin tưởng tuyệt đối vào Thiên Chúa, và tin tưởng tha nhân trong tình yêu chứ không trong sự ngờ vực. Nghiệm ra được chân lý ấy, cảm thấy cuộc sống bớt đi vẻ ngột ngạt. Dẫu biết rằng, đâu đó vẫn còn những sự dối trá, nhưng hãy cầu nguyện để lòng tin thêm vững mạnh, để kết hiệp với Ba Ngôi Thiên Chúa là nguồn mạch sự sống và khởi thủy của lòng tin. Ta cần yêu thương để thánh hóa bản thân và cải hóa sự dối trá tồn tại độc lập, đưa nó vào cuộc sống và bầu khí của tin tưởng, yêu thương.
Mẹ ngồi đây, mẹ chẳng biết bây giờ là ngày hay đêm, chẳng biết bên cạnh có ai. Vì đối với mẹ, thời gian và không gian lúc này là vô nghĩa. Nhớ lúc con còn nhỏ, cha mẹ đưa con lên đền thánh, mẹ đã được dự cảm một tương lai bất định và chẳng lành, nhưng mẹ vạn lần không hình dung sự việc lại như thế này.
